Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια αύξηση της υπογονιμότητας στα ζευγάρια τόσο στην Ελλάδα όσο και το εξωτερικό. Παράλληλα, έχει παρατηρηθεί ότι ο τρόπος που τρεφόμαστε δεν ακολουθεί τα Μεσογειακά πρότυπα, αλλά έχει αντικατασταθεί από ένα Δυτικό τρόπο διατροφής με συνέπεια την κατακόρυφη αύξηση της παχυσαρκίας. Ένας λοιπόν από τους παράγοντες που ερευνάται και καταδεικνύεται από έρευνες να επηρεάζει τη γονιμότητα σε καθ’ όλα υγιείς γυναίκες και άντρες, είναι η κακής ποιότητας διατροφή.
H «διατροφή της γονιμότητας»
ΓΙΑ ΕΚΕΙΝΗ
Έρευνες που ξεκίνησαν από τη δεκαετία του ’70 στην Ιταλία αλλά και την Αμερική, κατάφεραν να απομονώσουν κάποιους παράγοντες που λειτουργούν ευεργετικά στη γονιμότητα. Ποια είναι αυτά τα συστατικά;
1. Η κατανάλωση σιδήρου από συμπληρώματα ή από μη-αιμικές πηγές μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο της υπογονιμότητας. Οι μη-αιμικές πηγές είναι τα σκουροπράσινα φυλλώδη λαχανικά όπως το σπανάκι, η ρόκα και το μπρόκολο και τα όσπρια.
2. Τα πλήρη σε λιπαρά γαλακτοκομικά. Η κατανάλωση μιας τουλάχιστον μερίδας πλήρων σε λιπαρά γαλακτοκομικών την ημέρα βελτίωσε τη γονιμότητα στις έρευνες αυτές, ενώ κατανάλωση μόνο χαμηλών σε λιπαρά γαλακτοκομικών, μείωσε παράγοντες της γονιμότητας.
3. Η πρόσληψη πρωτεϊνών από φυτικές παρά ζωικές πηγές, όπως τα δημητριακά και τα όσπρια.
4. Η κατανάλωση φυτικών ακόρεστων ελαίων, όπως το ελαιόλαδο, το ηλιέλαιο, ο καλαμποκέλαιο. Σε διατροφές όπου υπερείχαν τα trans υδρογονωμένα λιπαρά (σκληρές μαργαρίνες, ζωικά λίπη και κακής ποιότητας έλαια από βιομηχανίες τροφίμων) σε βάρος των φυτικών, η γονιμότητα ήταν μειωμένη.
5. Η χρήση πολυβιταμινούχων σκευασμάτων έχει συνδεθεί με μείωση της υπογονιμότητας σε μερικές έρευνες.
6. Η μείωση της κατανάλωσης πολύ επεξεργασμένων δημητριακών και άλλων αμυλωδών τροφών, καθώς και ζάχαρης, ιδιαίτερα σε γυναίκες που έχουν διαγνωστεί με το Σύνδρομο των Πολυκυστικών Ωοθηκών, έχει φανεί ότι βοηθάει.
Όταν λοιπόν ακολουθήθηκε ένας συνδυασμός των παραπάνω και μελετήθηκε σαν σχήμα διατροφής στο πανεπιστήμιο του Harvard («διατροφή της γονιμότητας» - fertility diet), βελτιώθηκε σημαντικά η γονιμότητα σε κατά τ’ άλλα υγιείς γυναίκες.
Άλλοι διατροφικοί παράγοντες που έχει φανεί ότι παίζουν κάποιο ρόλο είναι οι εξής:
Α. Η υποθρεψία και το πολύ χαμηλό σωματικό βάρος (ΔΜΣ <20). Η εγκυμοσύνη και ο θηλασμός είναι δυο καταστάσεις που χρειάζονται περίσσεια ενέργειας από το σώμα (λίπος στις λιπαποθήκες του σώματος). Όταν οι λιπαποθήκες του ατόμου είναι χαμηλές, μειώνεται η γονιμότητα για να αποφευχθεί η πιθανότητα γονιμοποίησης σε ένα σώμα που δεν έχει αρκετή ενέργεια για να μπορέσει να κυοφορήσει και έπειτα να θρέψει το έμβρυο. Αυτό μπορεί να συμβεί σε γυναίκες με πολύ χαμηλή κατανάλωση τροφής (συνεχείς υποθερμιδικές δίαιτες), σε γυναίκες που χάνουν βάρος λόγω κάποιας ασθένειας, σε γυναίκες με Νευρογενή Ανορεξία ή Βουλιμία αλλά και σε γυναίκες που ασκούνται υπερβολικά (αμηνόροια των αθλητών). Συνίσταται η διακοπή αυστηρά υποθερμιδικών διαιτών πριν την εγκυμοσύνη.
Β. Το υπερβολικό βάρος. Ο Δείκτης Μάζας Σώματος > 25 (σωματικό υπέρβαρο) και ιδιαίτερα >30 (παχυσαρκία) έχει δειχτεί ότι είναι ανασταλτικός παράγοντας στην τεκνοποίηση. Το αυξημένο βάρος αυξάνει την ινσουλινοαντίσταση και συχνά ευνοεί την εμφάνιση του Συνδρόμου των Πολυκυστικών Ωοθηκών καθώς και άλλων ενδοκρινικών ανωμαλιών. Η απώλεια ακόμα και 5-10% του βάρους, έχει δείξει ότι βελτιώνει σημαντικά τη γονιμότητα. Ο ρόλος του υπερβάλλοντος ή του πολύ χαμηλού βάρους είναι τέτοιος, ώστε συνίσταται η επαναφορά του βάρους σε υγιή επίπεδα να γίνεται πριν ή και παράλληλα με την αναζήτηση θεραπείας γονιμότητας.
Γ. Το κάπνισμα αλλά και το παθητικό κάπνισμα, καθώς και η κατανάλωση καφεΐνης και αλκοόλ σε μέτριες δόσεις δείχνουν να επηρεάζουν τη γονιμότητα. Τα παραπάνω ίσως να είναι φρόνιμο να μετριαστούν όταν η γυναίκα προσπαθεί να συλλάβει, καθώς μπορεί να δημιουργήσουν πρόβλημα στο έμβρυο σε περίπτωση εγκυμοσύνης. Η υπερκατανάλωση αλκοόλ και καφεΐνης πιθανώς να μειώνει τη γονιμότητα στις γυναίκες, ενώ η μέτρια κατανάλωση κρασιού μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά.
Δ. Περιβαλλοντικά ρυπογόνα, όπως ο υδράργυρος, τα οποία φαίνεται να διαταράσσουν ενδοκρινικά μονοπάτια. Σε έρευνες φάνηκε ότι τα υπογόνιμα ζευγάρια είχαν μεγαλύτερες συγκεντρώσεις υδραργύρου στο αίμα. Η αύξηση οφείλεται κυρίως στην κατανάλωση ψαρικών από μολυσμένες περιοχές. Υψηλά ποσοστά υδράργυρου έχουν τα μεγάλα ψάρια όπως ο ξιφίας, το φαγκρί, η τούνα και ο καρχαρίας και θα πρέπει να αποφεύγονται ολωσδιόλου. Προτιμήστε μικρότερα ψάρια, γαρίδες, σολομό κτλ.
Ε. Η αύξηση της δραστηριότητας, κυρίως της έντονης δραστηριότητας έχει δειχτεί ότι μειώνει τον κίνδυνο υπογονιμότητας.
Συνίσταται λοιπόν, πρώτα απ’ όλα η επαναφορά του βάρους σε υγιή πλαίσια με τη χρήση κατάλληλων μεθόδων. Η διατροφή θα πρέπει να είναι ποικίλλη, να περιλαμβάνει λαχανικά και όσπρια πλούσια σε σίδηρο και αντιοξειδωτικά, να αποφέυγονται τα κακής ποιότητας λιπαρά και να καταναλώνεται 1 μερίδα πλήρων σε λιπαρά γαλακτοκομικά την ημέρα. Καλό είναι να μετριαστεί η καφεΐνη και το αλκοόλ, ενώ συνίσταται να υπάρχει τακτική φυσική δραστηριότητα.
Χριστίνα Δρακοπούλου
Κλινικός Διαιτολόγος-Διατροφολόγος
State Registered Dietitian, MSc
Υπεύθυνη Διατροφολόγος Embryolab
ΓΙΑ ΕΚΕΙΝΟΝ
Τι συστήνεται στην ανδρική υπογονιμότητα;
Μετά από συγκρίσεις μεταξύ γόνιμων και υπογόνιμων ανδρών, παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές στο διατροφικό τους προφίλ που ενοχοποιήθηκαν για τη μείωση της γονιμότητας.
Πώς μπορεί η διατροφή να επηρεάσει την ποιότητα του σπέρματος;
Το σπέρμα, σαν ένας ζωντανός οργανισμός αλλά και ένα από τα υγρά του σώματος που μεταφέρουν DNA, είναι πλούσιο σε βιταμίνες, μέταλλα και ιχνοστοιχεία. Αλλαγές στη σύσταση του σπερματικού υγρού μπορεί να έχουν σαν συνέπεια, αλλαγές στην κινητικότητα αλλά και τη ζωτικότητα των σπερματοζωαρίων, άρα και στη γονιμότητα του άντρα.
Ποια θρεπτικά συστατικά σχετίζονται με την υπογονιμότητα στον άνδρα;
Μεγάλη καταστροφή στον αριθμό των σπερματοζωαρίων μπορεί να επιφέρουν οι ελεύθερες ρίζες, που προκαλούν βλάβες στις μεμβράνες και το γενετικό υλικό (DNA) του κυττάρου. Τα κύτταρα συνήθως χρησιμοποιούν τα αντιοξειδωτικά, που τα προστατεύουν από αυτές τις αλλαγές. Οι ελεύθερες ρίζες παράγονται ενδογενώς στο σώμα μας αλλά προσλαμβάνονται και από τη διατροφή ή τον τρόπο ζωής (κάπνισμα, αλκοόλ κτλ.) Σημαντικά αντιοξειδωτικά που ενισχύουν την άμυνα του οργανισμού και λαμβάνονται από τη διατροφή είναι τα εξής:
1. Λυκοπένιο- το λυκοπένιο βρίσκεται σε υψηλή συγκέντρωση στο σπέρμα. Όσο πιο αυξημένη είναι η πρόσληψη λυκοπενίου από τη διατροφή, τόσο αυξάνονται τα ποσοστά του λυκοπενίου στο σπέρμα. Πλούσιες πηγές είναι οι σάλτσες ντομάτας, η κέτσαπ και λιγότερο οι φρέσκιες ντομάτες
2. Βιταμίνες C & E- βελτιώνουν την ποιότητα του σπέρματος περιορίζοντας τη βλάβη στις μεμβράνες. Καλές πηγές βιταμίνης C είναι τα εσπεριδοειδή φρούτα και τα ωμά λαχανικά. Η βιταμίνη Ε απαντάται στις καλής ποιότητας μαργαρίνες και έλαια, στα λιπαρά ψάρια, στους σπόρους και τους ξηρούς καρπούς
3. Σελήνιο- ισχυρό αντιοξειδωτικό που λαμβάνει μέρος σε πλήθος αλυσιδωτών αντιδράσεων ενώ επηρεάζει τα κύτταρα του Leydig που παράγουν τεστοστερόνη στον άνδρα. Έρευνες έδειξαν ότι η χορήγηση σεληνίου σε μορφή συμπληρωμάτων αύξησε την κινητικότητα του σπέρματος καθώς και τις πιθανότητες γονιμοποίησης στους περισσότερους άνδρες. Στη διατροφή μας, το προσλαμβάνουμε από τους ξηρούς καρπούς, το ψάρι και τα ολικής αλέσεως δημητριακά.
4. Ψευδάργυρος και φυλλικό οξύ- παίζουν ρόλο στη σύνθεση του DNA και του RNA. Ανεπάρκεια ψευδαργύρου έχει σαν κλινικό σύμπτωμα τη μειωμένη σπερματογένεση και τη μειωμένη γονιμότητα. Ο ψευδάργυρος βρίσκεται στα οστρακοειδή και το ψαχνό κρέας, ενώ το φυλλικό οξύ σε σκουροπράσινα φυλλώδη λαχανικά και σε εμπλουτισμένα δημητριακά
Ποιοι διατροφικοί παράγοντες μειώνουν την ποιότητα του σπέρματος;
Παράλληλα με την διατροφή, κάποιοι άλλοι παράγοντες στον τρόπο ζωής του άνδρα μπορεί να ευθύνονται για την υπογονιμότητα.
1. Παχυσαρκία. Το αυξημένο σωματικό λίπος δεσμεύει την ελεύθερη τεστοστερόνη του αίματος ενώ πιθανώς να ευνοεί τη μετατροπή της τεστοστερόνης στη γυναικεία ορμόνη οιστρογόνο. Ελέγχετε και διατηρείτε το βάρος σας σε υγιή πλαίσια με την ακολούθηση ισορροπημένης διατροφής.
2. Διατροφή πλούσια σε φυτοοιστρογόνα. Τα φυτοοιστρογόνα είναι φαινόλες που μιμούνται τα οιστρογόνα που παράγονται στο γυναικεία σώμα. Οι ισοφλαβόνες είναι από τα πιο καλά μελετημένα και ισχυρά φυτοοιστρογόνα, και περιέχοντα κυρίως στη σόγια. Έχουν ενοχοποιηθεί για υπογονιμότητα τόσο σε ζώα όσο και σε άνδρες και η δράση τους θεωρείται περισσότερο επιβλαβής στις περιόδους που αναπτύσσεται το ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημά. Ισοφλαβόνες περιέχονται σε προϊόντα σόγιας, στο αλεύρι σόγιας, στα συμπληρώματα φυτοοιστρογόνων, στο βρεφικό γάλα σόγιας, στο λιναρόσπορος, καθώς και στα φαγητά τύπου fast food που χρησιμοποιούν πρωτεΐνη σόγιας σαν φτηνή πρώτη ύλη.
3. Πολυχλωριομένες διφαινόλες και υδράργυρος. Αυτά είναι βαρέα μέταλλα που αποθηκεύονται σε ψάρια από μολυσμένα νερά αλλά και σε μεγάλα ψάρια. Αποφύγετε λοιπόν ψάρια από μολυσμένα νερά, καθώς και την κατανάλωση φαγκριού, ξιφία, τούνας και καρχαρία. Περιορίστε την κατανάλωση κονσέρβας τόνου σε 2 φορές την εβδομάδα.
4. Η κατανάλωση καπνού και μαριχουάνας μειώνουν την πυκνότητα του σπέρματος, την κινητικότητα και τη μορφολογία του, ενώ η περίσσεια αλκοόλ μειώνει την έκκριση τεστοστερόνης
Συνοψίζοντας, η διατροφή που συνίσταται είναι μια ποικίλη διατροφή με πολλά φρέσκα φρούτα και λαχανικά, μαγειρεμένες ντομάτες, καλής ποιότητας κρέας, έλαια και οστρακοειδή. Αποφεύγετε τα φαγητά τύπου fast food, τα μεγάλα ψάρια, το κάπνισμα, την υπερκατανάλωση αλκοόλ αλλά και το σωματικό υπέρβαρο.
Συνοπτικά, οι έρευνες που πέτυχαν τη βελτίωση της υπογονιμότητας, μέσω της καλύτερης διατροφής και της αλλαγής στον τρόπο ζωής, φαίνεται ότι είναι αρκετές. Επιπλέον, η αλλαγές στη διατροφή και τον τρόπο ζωής έδειξαν να ευνοούν ζευγάρια που ήδη έχουν καταφύγει στη μέθοδο της τεχνητής γονιμοποίησης για να γίνουν γονείς. Τόσο η διατροφή όσο και οι αλλαγές στον τρόπο ζωής είναι αναστρέψιμοι παράγοντες και είναι καλό να μεταβάλλονται, ώστε να ευνοήσουν τις προσπάθειες για τεκνοποίηση.
